Soil Without Land ดินไร้แดน (2019): ปากคำจากดินแดนที่ไม่มีบนแผนที่ และโศกนาฏกรรมของอัตลักษณ์ที่ไร้รัฐ
ในปี 2019 “Soil Without Land” หรือชื่อไทย “ดินไร้แดน” ภาพยนตร์สารคดีอิสระของไทย ได้ก้าวเข้ามาสร้างแรงสั่นสะเทือนในเทศกาลภาพยนตร์ระดับนานาชาติ (รวมถึงการเข้าชิงรางวัลภาพยนตร์แห่งชาติ สุพรรณหงส์) ในฐานะนักวิจารณ์ภาพยนตร์อาวุโส ผมขอจำกัดความเรื่องนี้ว่าเป็น “A Poetic, Haunting, and Visually Intimate Portrait of Stateless Existentialism” ผลงานการกำกับของ นนทวัฒน์ นำเบญจพล (ผู้กำกับสารคดีฝีมือฉกาจจาก สายน้ำติดเชื้อ (By the River) และ ฟ้าต่ำแผ่นดินสูง (Boundary)) ที่พาผู้ชมดิ่งลึกเข้าไปสำรวจค่ายทหารกองทัพรัฐฉาน (SSA) บนแนวตะเข็บชายแดนไทย-เมียนมา เพื่อกะเทาะเปลือกความจริงของมนุษย์ที่ต้องจับอาวุธสู้รบเพื่อแผ่นดินที่ไม่มีรัฐใดในโลกยอมรับ นี่คือ Deep Recommendation สำหรับผู้ที่ชื่นชอบภาพยนตร์สารคดีเชิงสัญชาตญาณมนุษย์ การเมืองระดับภูมิภาค และงานภาพเชิงมานุษยวิทยาที่งดงามราวกับกวีนิพนธ์ที่แฝงไปด้วยความเจ็บปวด
เรื่องย่อฉบับเข้มข้น: วันฝึกภาคสนามของหนุ่มฉาน และการช่วงชิงแผ่นดินในจินตนาการ
เรื่องราวติดตามชีวิตของ “จอหน์” ชายหนุ่มชาวไทใหญ่ (ฉาน) ที่อาศัยอยู่ตามแนวชายแดน เขาตัดสินใจเข้ารับการเป็น “ทหารเกณฑ์” ในกองทัพรัฐฉาน (Shan State Army – SSA) บนดอยไตแลง ซึ่งเป็นพื้นที่ฐานที่มั่นสุดท้ายที่ยังคงยืนหยัดต่อสู้กับรัฐบาลทหารเมียนมาเพื่อความหวังในการกู้ชาติและสิทธิในการปกครองตนเอง
กล้องของนนทวัฒน์ทำหน้าที่เป็นประจักษ์พยาน ค่อยๆ บันทึกกิจวัตรประจำวันอันเข้มงวดปนความเหนื่อยล้าของเหล่าทหารเกณฑ์รุ่นใหม่ ตั้งแต่การฝึกซ้อมรบกลางสายหมอก, การฟังคำปลุกใจจากผู้บังคับบัญชา, ไปจนถึงช่วงเวลาพักผ่อนส่วนตัวที่พวกเขาทำได้เพียงฟังเพลงผ่านสมาร์ตโฟนและฝันถึงอนาคต ท่ามกลางภาพความขัดแย้งเชิงโครงสร้างภาพยนตร์พาเราไปสำรวจความย้อนแย้งอันลึกซึ้ง: ชายหนุ่มเหล่านี้กำลังฝึกฝนอย่างหนักและพร้อมจะสละเลือดเนื้อเพื่อ “ดินแดน” (Soil) ที่พวกเขารักและสืบทอดวัฒนธรรมมาเนิ่นนาน ทว่าในความเป็นจริงตามกฎหมายระหว่างประเทศ พวกเขาคือกลุ่มคนที่ “ไร้แดน” (Without Land) ไม่มีสัญชาติ ไม่มีหนังสือเดินทาง และไม่มีตัวตนอยู่บนแผนที่โลก สงครามอันยาวนานนี้จึงไม่ใช่แค่การรักษาอาณาเขต แต่คือการพิสูจน์ว่าพวกเขายังมีลมหายใจและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์หลงเหลืออยู่
ทำไม Soil Without Land ดินไร้แดน (2019) ถึงเป็นสารคดีที่ลุ่มลึกและควรค่าแก่การรับชม?
- งานกำกับภาพสไตล์สังเกตการณ์ที่งดงาม (Observational Aesthetics): นนทวัฒน์และทีมงานไม่ได้ใช้การบรรยาย (Voice-over) หรือการตั้งกล้องสัมภาษณ์แบบสารคดีโทรทัศน์ทั่วไป แต่เลือกใช้เทคนิค “Fly on the wall” ปล่อยให้ภาพ บรรยากาศ ความเงียบ และภูเขาสูงชันที่ถูกปกคลุมด้วยหมอกหนาทำหน้าที่เล่าเรื่อง ความสุนทรีย์ของงานภาพช่วยขับเน้นความโดดเดี่ยวและความเปราะบางของตัวละครได้อย่างทรงพลัง
- การเข้าถึงพื้นที่และตัวตนอย่างซื่อสัตย์: หนังได้รับความไว้วางใจจากกองทัพและตัวทหารเกณฑ์อย่างสูง ทำให้เราได้เห็นมุมมองที่แท้จริงและเป็นมนุษย์ที่สุดของทหารเกณฑ์ข้ามชาติ พวกเขาไม่ใช่แค่หุ่นยนต์จับปืน แต่เป็นวัยรุ่นธรรมดาที่มีความกลัว ความหวัง ความรัก และความสับสนในอัตลักษณ์ของตนเอง
- ประเด็นการเมืองและสิทธิมนุษยชนที่ไร้พรมแดน: ภาพยนตร์ตั้งคำถามได้อย่างชาญฉลาดเกี่ยวกับแนวคิดเรื่อง “เส้นเขตแดน” และ “ความเป็นชาติ” ที่ถูกขีดเขียนขึ้นโดยผู้มีอำนาจ แต่กลับสร้างกรงขังและโศกนาฏกรรมให้แก่กลุ่มชาติพันธุ์ที่อาศัยอยู่บนผืนดินนั้นมานับร้อยปีได้อย่างเจ็บแสบ
“ดินไร้แดน คือบันทึกหน้าประวัติศาสตร์ที่โลกพยายามมองข้าม… มันบอกเราว่า ผืนดินที่ทหารหนุ่มเหล่านี้เหยียบอยู่นั้นมีความหมายและจับต้องได้ด้วยหยาดเหงื่อ แต่ตราบใดที่โลกยังคงบ้าคลั่งกับระเบียบเอกสารและผลประโยชน์ทางการเมือง แผ่นดินเกิดของพวกเขาก็จะยังคงเป็นเพียงหมอกควันจางๆ ที่ไม่มีวันปรากฏบนแผนที่โลกใบนี้”
